Lịch sử phẫu thuật: hành trình từ thời kỳ đồ đá đến khoa học hiện đại
Ngày nay, các thủ thuật ngoại khoa đã đạt đến trình độ tiên tiến và chính xác đáng kinh ngạc: chúng ta có thể sửa chữa tim của thai nhi, tách cặp song sinh dính liền, ghép tạng, nối chi hay thậm chí là khôi phục khuôn mặt. Tuy nhiên, để đạt được những thành tựu này, nhân loại đã phải trải qua hàng thiên niên kỷ phát triển lịch sử phẫu thuật.
Trong cuốn sách “Surgery Over the Centuries“ (Phẫu thuật qua các thế kỷ), Tiến sĩ Zachary Friedenberg đã phác họa lại bức tranh toàn cảnh về lịch sử phẫu thuật, từ những cá nhân, phương pháp thực hành cho đến các bước tiến quan trọng từ thời kỳ Đồ đá mới đến năm 1800 sau Công nguyên – nền tảng cho vi phẫu thuật thế kỷ 21.
Những “bác sĩ” đầu tiên trong lịch sử phẫu thuật: thời đồ đá và ai cập cổ đại
Theo Friedenberg, lịch sử phẫu thuật bắt đầu sớm hơn chúng ta tưởng. Những “phẫu thuật viên” đầu tiên đã hành nghề từ thời kỳ Đồ đá mới (Neolithic).
-
Khoan sọ thời tiền sử: Họ thực hiện khoan các lỗ trên hộp sọ, có lẽ với mục đích tâm linh là để “trục xuất linh hồn tà ác”, nhưng vô tình lại là phương pháp điều trị cho động kinh, đau đầu hoặc bệnh tâm thần. Điều đáng ngạc nhiên là tỷ lệ bệnh nhân hồi phục sau thủ thuật này cao hơn số người tử vong.
-
Thành tựu Ai Cập (3000 TCN): Tại Ai Cập, các bác sĩ đã biết cố định xương gãy, cắt bỏ khối u và khâu vết thương bằng chỉ lanh. Tuy nhiên, bước tiến quan trọng nhất trong giai đoạn này của lịch sử phẫu thuật chính là quá trình ướp xác. Việc này giúp các bác sĩ hiểu rõ hơn về giải phẫu học, từ đó cải thiện khả năng chẩn đoán và điều trị cho người sống.
Đóng góp của ấn độ và la mã vào sự phát triển của lịch sử phẫu thuật
Cuốn sách cũng đi qua 17 chương bao gồm Trung Quốc, Ấn Độ, Hy Lạp và Tây Âu, làm rõ cách các thầy thuốc mở rộng hiểu biết về cơ thể người.
-
Tái tạo cơ thể tại Ấn Độ (400 TCN): Nền y học Ấn Độ đã mở rộng phạm vi của phẫu thuật sang lĩnh vực tái tạo. Do các hình phạt tư pháp thời đó thường là cắt mũi hoặc tai, các bác sĩ phẫu thuật đã học cách tái tạo mũi bằng cách sử dụng hai ống nhỏ làm lỗ mũi và khâu da lấy từ má (được tạo hình chiếc lá) để đắp lên.
-
Galen và giải phẫu học La Mã (168 SCN): Galen, bác sĩ riêng của Hoàng đế La Mã Marcus Aurelius, đã tập trung vào giải phẫu và sinh lý học. Thông qua việc giải phẫu động vật, ông nghiên cứu tim đập, hệ hô hấp và thần kinh. Dù có những đóng góp lớn cho lịch sử phẫu thuật, Galen vẫn có những hạn chế như chưa hiểu rõ vai trò của động mạch/tĩnh mạch và vẫn tin vào thuyết “ba linh hồn” (gan, não, tim).
Bước ngoặt đưa lịch sử phẫu thuật từ thủ công sang khoa học thực nghiệm
Đến thời Trung cổ, y học và phẫu thuật bắt đầu tách rời khỏi ma thuật và tôn giáo. Các bác sĩ phẫu thuật thời này thường là thợ thủ công (thường là thợ cắt tóc) và đi theo quân đội để chữa trị vết thương chiến tranh. Điển hình là việc một bác sĩ phẫu thuật người Anh đã điều trị thành công vết đâm cho Hoàng tử Edward trong các cuộc Thập tự chinh.
Tuy nhiên, bước nhảy vọt thực sự trong lịch sử phẫu thuật đến vào thế kỷ 18 với sự xuất hiện của John Hunter – người được mệnh danh là cha đẻ của phẫu thuật khoa học.
-
Từ kinh nghiệm sang khoa học: Hunter đã đưa nghiên cứu thực nghiệm vào phẫu thuật, kiểm chứng lại các phương pháp cổ xưa.
-
Nghiên cứu quá trình chữa lành: Trong khi việc bó bột xương gãy đã có từ nhiều thế kỷ, Hunter là người đầu tiên nghiên cứu sâu về quá trình tự chữa lành của cơ thể. Theo Friedenberg, Hunter chính là người đã “biến phẫu thuật từ một nghề thủ công dựa trên kinh nghiệm thành một môn khoa học”.
Kết luận
Mặc dù cuốn sách cung cấp một cái nhìn tổng quan hấp dẫn về những người đã đưa lịch sử phẫu thuật từ mê tín dị đoan sang khoa học, tác giả Friedenberg dường như thiếu đi “tiếng nói của bệnh nhân”. Trong quá khứ, việc đụng đến dao kéo chắc chắn là phương pháp cuối cùng đầy đau đớn và sợ hãi. Dù vậy, đây vẫn là tài liệu quý giá cho những ai muốn tìm hiểu ngắn gọn về nguồn gốc của y học hiện đại.
